Podstawy Treningu Umiejętności Społecznych

Funkcjonowanie w relacjach z innymi jest umiejętnością, której dziecko uczy się stopniowo poprzez obserwowanie, doświadczanie, podejmowanie prób i wyciąganie wniosków. Każdego dnia spotyka sytuacje, w których musi komunikować swoje potrzeby, współpracować, radzić sobie z emocjami, reagować na odmowę czy rozwiązywać nieporozumienia. Dla części dzieci sąto naturalne doświadczenia, dla innych stanowią wyzwanie, które wymaga dodatkowego czasu, wsparcia i możliwości bezpiecznego ćwiczenia. Taką przestrzeń może tworzyć Trening Umiejętności Społecznych (TUS). Jego istotą nie jest wyłącznie przekazywanie dziecku informacji o tym, jak powinno się zachować. Ważniejsze staje się umożliwienie mu doświadczania sytuacji społecznych, podejmowania prób, popełniania błędów i sprawdzania różnych sposobów działania. Dzięki temu dziecko może stopniowo odkrywać, co pomaga mu w kontaktach z innymi i jak jego zachowanie wpływa na otoczenie.

Rozwijanie kompetencji społecznychto coś więcej niż nauka pojedynczych zachowań, takich jak powiedzenie „nie”, poproszenie o pomoc czy rozpoczęcie rozmowy. Za każdym zachowaniem znajduje się dziecko, ze swoimi emocjami, potrzebami, doświadczeniami i indywidualnym sposobem reagowania. Podczas TUS ważne miejsce zajmują więc komunikacja, współpraca, rozpoznawanie i wyrażanie emocji, budowanie relacji, respektowanie granic, asertywność oraz radzenie sobie z trudnymi sytuacjami. Warto jednak pamiętać, że dziecko nie zawsze potrzebuje kolejnego wyjaśnienia. Czasami potrzebuje przede wszystkim doświadczenia, które pozwoli mu samodzielnie zrozumieć daną sytuację. 

Właśnie tutaj pojawia się przestrzeń dla TUS-art.- podejścia, w którym rozwijanie kompetencji społecznych łączy się z twórczym działaniem i ekspresją. Rysowanie, tworzenie, praca z pacynką, ruch czy wykorzystanie symboli mogą stać się naturalnym sposobem rozmowy o emocjach, relacjach i potrzebach. Dziecko nie musi od razu opowiadać o sobie wprost. Czasem łatwiej jest najpierw stworzyć postać, narysować emocję czy zaprojektować przedmiot, który coś dla niego oznacza, a dopiero później porozmawiać o własnych doświadczeniach.

Szczególną wartością TUS jest praca w grupie. To właśnie w kontakcie z innymi dziecko może obserwować różne sposoby reagowania i sprawdzać własne zachowania w bezpiecznych warunkach. Wspólne zadanie może stać się okazją do ćwiczenia współpracy, różnica zdań do nauki komunikowania swoich potrzeb, a nieudana próba, możliwością poszukania innego rozwiązania. Dziecko doświadcza również tego, że inni mogą mieć odmienne pomysły, emocje i potrzeby.

W TUS-art ważną rolę może odgrywać wspólna aktywność twórcza. Projektowanie, tworzenie czy praca nad jednym zadaniem pozwalają ćwiczyć dzielenie się pomysłami, podejmowanie decyzji, czekanie na swoją kolej i respektowanie perspektywy drugiej osoby. Nie liczy się przy tym przede wszystkim efekt artystyczny. Znaczenie ma proces i to, co dzieje się pomiędzy uczestnikami podczas tworzenia.

Samo wyjaśnienie, czym jest empatia, asertywność czy aktywne słuchanie, nie sprawia jeszcze, że dziecko będzie potrafiło wykorzystać te umiejętności w codziennym życiu. Dlatego TUS opiera się przede wszystkim na działaniu: scenkach, odgrywaniu ról, modelowaniu, zadaniach grupowych i ćwiczeniach komunikacyjnych. TUS-art poszerza te możliwości o twórczą ekspresję. Aktywność artystyczna może być punktem wyjścia do rozmowy, odgrywania określonych sytuacji czy poszukiwania własnych sposobów radzenia sobie z trudnością. Dziecko może dzięki temu uczyć się poprzez kilka kanałów jednocześnie działać, obserwować, tworzyć, doświadczać i mówić o tym, co się wydarzyło.

Nie mniej ważna od samego ćwiczenia jest późniejsza refleksja. Warto zatrzymać się i zapytać: Co było dla mnie łatwe? Co było trudne? Jak się czułem? Co zauważyłem u innych? Co mogę zrobić inaczej następnym razem? To właśnie taki moment pozwala przekształcić pojedynczą aktywność w doświadczenie, z którego dziecko może wyciągnąć własny wniosek.

Celem TUS nie jest jedynie prawidłowe wykonanie zadania podczas zajęć. Najważniejsze jest to, aby rozwijane kompetencje mogły znaleźć zastosowanie w codziennym życiu: w domu, szkole, relacjach z rówieśnikami czy podczas sytuacji konfliktowych. Dlatego warto łączyć doświadczenia z zajęć z sytuacjami, które dziecko zna z własnego życia. Pomocne może być pytanie: Gdzie jeszcze mogę wykorzystać to, czego dzisiaj spróbowałem? W TUS-art także wykonana podczas zajęć praca może stać się takim punktem odniesienia – symbolem odwagi, sposobem na wyrażenie emocji czy przypomnieniem o możliwości poproszenia o pomoc. TUS-artto zatem nie tylko zestaw ćwiczeń połączonych z aktywnością artystyczną. To przestrzeń, w której dziecko może doświadczać siebie i innych, podejmować próby, tworzyć, popełniać błędy i szukać własnych sposobów funkcjonowania w relacjach. Bo czasami właśnie wtedy, gdy dziecko coś tworzy, przeżywa i ma możliwość o tym porozmawiać, ćwiczenie przestaje być tylko ćwiczeniem, staje się doświadczeniem, które może zabrać ze sobą poza salę.